1. Başlığı necə açım bilmədim. iki zidd emosiyanın eyni anda, eyni insanda partlamasıdır mı? Yaş, cinsiyyət kimi faktorlardan asılı olmayaraq yeri gələndə gülmək də, yeri gələndə ağlamaq da tamamilə normal vəziyyətlərdir. Amma eyni anda gözlərdən damcı-damcı yaş axarkən qəhqəhəylə gülmək? Bir az "qorxunc" kimi gələ bilər. Ancaq insan beyni bilmədiyi bir şeydən qorxar. Ona görə də psixologiyası, fiziologiyası, nevrologiyası ilə bu hadisəni bir az açaq.

Psixologiya və psixiatriyada bu hadisənin xüsusi bir adı yoxdur (bəzən patoloji gülmə/ağlama olaraq adı çəkilsə belə). Yəni, bəli psixoloji pozuntularla əlaqəli olaraq ortaya çıxır bu "gülmə-ağlama atakları". Bir də bunun nevrologiyada tamamilə nevroloji səbəblərlə ortaya çıxan forması psevdobulbar affekt olaraq adlandırılır. Əvvəla, qısaca psevdobulbar affektə nəzər salaq çünki mənim bu entridə diqqət çəkmək istədiyim vəziyyət bu yox, psixoloji səbəblərlə baş verən gülmə-ağlama qarışımı ataklardır.
Beyin lezyonu və neyrodegeneratov xəstəliklər (alzheimer, dimensiya və s.) psevdobulbar affektə səbəb ola bilər. Xəstə səbəbsiz yerə gülə də bilər ağlaya da. ikisini eyni anda yaşaya da bilər. Psevdobulbar affektdirsə əgər mütləq altında nevroloji, yəni sinir sistemi xəstəliyi axtarmaq lazımdır. Beynin ön hissəsində, beyin kötüyündə və bir sıra digər beyin bölgələrində, hansı ki duyğuları idarə edir, bir zədələnmə, üzvi bir pozuntu yaşandığında bu vəziyyət baş verir. Psevdobulbar affekti ayıran əsas əlamət şüurun açıq olmasıdır. Şəxs vəziyəti idarə edə bilməsə də, fərqindədir və affekt bitdikdən sonra bunu xatırlayır. Bu halda affekt bir neçə saniyədən bir neçə dəqiqəyə qədər çəkə bilər. Şəxsin olduğu vəziyyətdən, mühitdən asılı olmayaraq ortaya çıxır. Bu ataklar 1 dəfəylə yekunlaşmır, mütəmadi olaraq ortaya çıxa bilir.

indi isə gələk entrinin əsas mövzusu olan psixogen mənşəli gülmə-ağlama ataklarına. Bu vəziyyət də uyğunsuz bir yerdə, uyğunsuz bir zamanda ortaya çıxır. Şüurun tam açıq olduğunu deyə bilmərik. Ən azından şüurda bulanıqlıq vardır. Bu gülmə-ağlama ataklarının görüldüyü əsas pozuntular psixotik pozuntulardır. Psixozlu xəstələrdə reallıqla olan əlaqə zəifləmişdir deyə onlar gerçəkliyi tam qavraya bilmirlər. Həmçinin gülmə-ağlama atakları baş verirsə bu, xəstəliyin irəlilədiyini göstərən siqnallardan biridir. Kimlərdə görülə bilər:
1. Emosional pozuntularla paralel görülən psixozlarda. Bipolyar pozuntu (xüsusilə tip 1, major depressiya (psixotik olan). Nevrotik depressiyada da ağlama krizləri tez-tez təkrarlanar və bu xəstəliyin əlamətidir. Amma əgər xəstədə artıq psixoz da görülməyə başlayıbsa, o zaman xəstənin çox böyük ehtimalla sayıqlamaları (delusions) vardır. Bu daşlaşmış fikirlər xəstənin beynində sanki dövrə vururmuşcasına gedib gəlir. Psixotik depressiyalı xəstə bu halda gülmə-ağlama (daha çox ağlama basğın olur) qarışımı bir hal yaşayır. Məsələn, Xəstə reallıqdan uzaq bir şəkildə özünü günahlandırır, hətta intiharı, ölümü qurtuluş olaraq gördüyünü deyir. Bu psixotik depressiyanın ən irəliləmiş formasında görülür. Xəstə bunu açıqlamağa çalışsa da verdiyi açıqlamalar reallıqla uyğunlaşmır. Həmçinin bipolyar pozuntu da psixozla özünü göstərir. Bu səbəbdən xüsusilə maniyada gülməli olmayan şeyə gülmə, ağlamalı olmayan şeyə ağlama və ya karma epizodlarda ikisi də eyni anda görülə bilir.


2. Psixotik pozuntular: şizoaffektiv pozuntu, şizofreniya. Bu iki pozuntuda sayıqlamalarla yanaşı əsasən hallüsinasiyalar da görülə bilir. Yəni xəstələr hallüsinasiya və sayıqlamaların təsiri altında gülmə-ağlama atakları keçirə bilirlər.
qeyd: psixi pozuntularda gülmə-ağlama atakları duyğu ilə düşüncə arasındakı qopuqluqdan yaranır.
Şizoaffektiv pozuntunun tipik göstəricilərindən biri emosional dalğalanmalarla paralel görülən psixozdur. Bu vəziyyət psixotik depressiyaya oxşasa da psixotik depressiyanın adətən daha melanxolik olması onu şizoaffektiv pozuntudan ayırır. Həmçinin psixotik depressiyada emosional yükün səbəbilə psixoz yaranır. Şizoaffektiv pozuntuda psixoz daha "müstəqildir", emosiyadan asılı deyil.
Şizofreniyada isə hallüsinasiyalar və sayıqlamalar eyni anda ortaya çıxa bilir və bu da xəstənin real aləmlə bağlarının tamamilə qopmasına səbəb ola bilir. Buna görə də bu cür emosional partlayışlar baş verir. Xəstə gülməli olan şeyə ağlayır, ağlamalı olan şeyə gülür və ya iki halı eyni anda yaşayır.

dissosiativ pozuntular Gülmə-ağlama ataklarında dissosiasiya yəni, şüur bulanıqlığı, qavrayış pozuntuları (depersonalizasiya/derealizasiya) birlikdə görülə bilər. Əgər belədirsə, onda xəstə bəzən bu ataklar keçdikdən sonra atakları xatırlamaz. Bu vəziyyət psixozdan fərqlidir. Çünki burada qavrayış pozulmuşdur. Xəstənin real aləmlə əlaqələri yerindədir.

Uzun sözü qısası, əgər psixi xəstələrdə gülmə-ağlama atakları görülürsə və daha da pisi artırsa bu xəstəliyin ağırlaşmasını göstərən əsas əlamətlərdən biridir. Xəstənin psixozu güclənə, özünə və ətrafındakı insanlara zərər vermə potensialı yüksələ bilər (bu xəstədən xəstəyə və xəstəlikdən xəstəliyə dəyişim göstərə bilər).
Müalicə üçün atipik antipsixotiklərdən (məs, oıanzapine), litiumdan, anksiyolitiklərdən və antidepressantlardan istifadə olunur. Düzü, xəstə bu hala gəlməmişdən qabaq böyük ehtimalla bunlardan istifadə olunub amma yenə də dərmanları və dozalarını yenidən nəzərdən keçirmək lazımdır.
Bir də unutmadan, gülmə-ağlama qarışımı bir vəziyyət sağlam insanların da yaşaya biləcəyi bir vəziyyətdir. Məsələn, uzun müddət sonra itkin düşmüş birini tapdıqda verilən qarışıq reaksiyalar, ölümdən dönmə kimi anlarda gələn rahatlama ilə emosional boşalma kimi hallar patologiya sayılmaz. Ancaq xəstə insanlarda bu vəziyyətin təkrar etməsi qırmızı xəbərdarlıqdır. Çünki bu intiharın, özünə və ya başqasına xətər yetirmənin xəbərçisi ola bilər. Vəziyyətin ciddiyyətini bir də belə açıqlayım, görün xəstəlik nə qədər ağırlaşıbsa artıq beyin duyğuları nə bastıra bilir nə də idarə edə. Ona görə bu tip xəstələr nəzarətdə olmalıdır.
Effektiv müalicə üçün
(bax: elektrokonvulsiv terapiya)